Οι Δαναΐδες της αγροτικής μας οικονομίας
Η ελληνική αγροτική οικονομία συχνά θυμίζει τον μύθο των Δαναΐδων: Αδιάκοπη προσπάθεια, κόπος, πόροι και πολιτικές που καταλήγουν να χύνονται σε ένα «διάτρητο πιθάρι», χωρίς ουσιαστικό και διατηρήσιμο αποτέλεσμα.
Παρά τις πολυετείς ενισχύσεις της Κοινής Αγροτικής Πολιτικής, τις διαδοχικές μεταρρυθμίσεις, τις νέες τεχνολογίες και την πλούσια αγροτική παράδοση της χώρας, η πραγματική προστιθέμενη αξία στον αγροτικό τομέα παραμένει δυσανάλογα χαμηλή. Το ζήτημα δεν είναι απλώς οικονομικό, είναι κοινωνικό, δημογραφικό, πολιτιστικό και στρατηγικό για την ίδια τη βιωσιμότητα της υπαίθρου. Η συζήτηση, όμως, παραμένει εγκλωβισμένη σε αποσπασματικά συμπτώματα: Τις επιδοτήσεις, τις τιμές παραγωγού, την έλλειψη εργατικών χεριών και τη γραφειοκρατία. Σπάνια εξετάζεται το συνολικό οικοσύστημα της αγροτικής παραγωγής, από την εκπαίδευση και την τεχνογνωσία, μέχρι την αλυσίδα αξίας, τις υποδομές, το περιβάλλον, τη δημογραφική συρρίκνωση και τον τρόπο με τον οποίο διαχέεται ή χάνεται ο πλούτος που παράγεται.
Για τον λόγο αυτό, σήμερα περισσότερο από ποτέ απαιτείται μια ολιστική προσέγγιση, που να υπερβεί τον κατακερματισμό των πολιτικών και να αναμετρηθεί με το συνολικό πρόβλημα: Όχι στις αποσπασματικές και εφήμερες παρεμβάσεις, αλλά σε ολοκληρωμένες στρατηγικές, που θα δίνουν λύσεις στα προβλήματα και θα κερδίζουν την εμπιστοσύνη των ανθρώπων της υπαίθρου, αλλά και των πολιτών γενικότερα.
Η παγίδα της αποσπασματικότητας
Για δεκαετίες, οι πολιτικές για την αγροτική ανάπτυξη λειτουργούσαν σαν ψηφοθηρικές νησίδες. Μια ρύθμιση για τις επιδοτήσεις, μια άλλη για τη φορολογία, μια επιπλέον για τους συνεταιρισμούς και κάπου στο περιθώριο η συζήτηση για την εκπαίδευση των νέων αγροτών ή για την τεχνολογική αναβάθμιση. Αυτές οι παρεμβάσεις μοιάζουν με κομμάτια παζλ, που δεν μπήκαν ποτέ στο ίδιο τραπέζι.
Το αποτέλεσμα είναι ένα σύστημα που ανακυκλώνει τις ίδιες παθογένειες:
- Παραγωγούς που εξαρτώνται από ενισχύσεις και όχι από την αγορά.
- Περιορισμένη μεταποίηση και χαμηλή προστιθέμενη αξία.
- Αδύναμους μηχανισμούς συνεργασίας.
- Γεωργικό εισόδημα ευάλωτο σε κλυδωνισμούς.
- Μια Ύπαιθρο που αδειάζει.
Κάθε επιμέρους λύση λειτουργεί σαν να κουβαλά νερό σε ένα τρύπιο πιθάρι.
Η ολιστική προσέγγιση
Για να βγούμε από τη λογική των Δαναΐδων, πρέπει να δούμε την αγροτική οικονομία ως ένα ενιαίο οικοσύστημα. Ένα σύστημα όπου τα οικονομικά, τα κοινωνικά, τα τεχνολογικά, τα πολιτιστικά και περιβαλλοντικά στοιχεία να συνδέονται αρμονικά.
Εκπαίδευση και ανθρώπινο δυναμικό
Δεν μπορεί να υπάρξει σύγχρονη αγροτική οικονομία χωρίς αγρότες που διαθέτουν γνώσεις, δεξιότητες και διαχειριστική ικανότητα. Στην Ελλάδα, η αγροτική εκπαίδευση παραμένει κατακερματισμένη, ενώ οι νεότεροι, που θα ήθελαν να ασχοληθούν με τον πρωτογενή τομέα συχνά, δεν έχουν πρόσβαση σε ουσιαστική τεχνική και επιχειρηματική κατάρτιση. Μόνο το 0,7% των αγροτών έχει εκπαιδευτεί στο αγροτικό αντικείμενο! Τα προγράμματα κατάρτισης των 150 ωρών δεν μπορούν να καλύψουν έναν σύγχρονο επαγγελματικό τομέα και ειδικά τον αγροτικό. Μια κομμώτρια για να πάρει την άδεια άσκησης επαγγέλματος θέλει 2 χρόνια εκπαίδευση και ένα χρόνο πρακτική!
Προστιθέμενη αξία και μεταποίηση
Το μεγαλύτερο μέρος του πλούτου χάνεται στη διαδρομή από το χωράφι στο ράφι. Όσο η Ελλάδα παραμένει χώρα εξαγωγής πρώτης ύλης ελαιολάδου, φρούτων, βαμβακιού κ.ά, τόσο η υπεραξία θα συγκεντρώνεται σε λίγους. Η ολιστική προσέγγιση απαιτεί ενίσχυση της μεταποίησης, του branding, της τυποποίησης και των συνεργειών.
Η κοινωνική συνοχή της υπαίθρου
Η ερήμωση της υπαίθρου δεν είναι παράπλευρο φαινόμενο, είναι ο πυρήνας του προβλήματος. Χωρίς μια αγροτική κοινωνία ζωντανή, με υποδομές, σχολεία, υγειονομική φροντίδα, πρόσβαση σε υπηρεσίες και πολιτισμό, δεν μπορεί να υπάρξει παραγωγή. Πρέπει με κάθε θυσία να κρατήσουμε ζωντανές της κωμοπόλεις και τα κεφαλοχώρια, τα οποία αποτελούν και τα προκεχωρημένα φυλάκια της Υπαίθρου.
Υποδομές και τεχνολογία
Το νερό, οι δρόμοι, οι ενεργειακές υποδομές, η ψηφιακή διασύνδεση, η άρδευση και η διαχείριση των φυσικών πόρων δεν είναι απλώς βοηθητικές λεπτομέρειες. Είναι το διαρθρωτικό υπόβαθρο πάνω στο οποίο χτίζεται η παραγωγικότητα. Χωρίς αυτά, η γεωργία μένει πίσω, αξιοποιεί μόνο μέρος του δυναμικού της και χάνει ανταγωνιστικότητα.
Από τις επιδοτήσεις στην στρατηγική
Η Ελλάδα χρειάζεται μια στροφή από την επιδοματική λογική προς μια στρατηγική οικονομίας της γνώσης και της αξίας. Αυτό δεν σημαίνει κατάργηση ενισχύσεων, αλλά τροποποίηση της φιλοσοφίας τους: Να είναι εργαλεία μετάβασης και όχι μηχανισμοί επιβίωσης.
Μια στρατηγικά στοχευμένη πολιτική θα πρέπει να:
- Επιβραβεύει τη συνεργασία και τη συλλογική οργάνωση.
- Ενισχύει την παραγωγή προϊόντων υψηλής ποιότητας και προστιθέμενης αξίας.
- Στηρίζει την είσοδο νέων ανθρώπων στο επάγγελμα.
- Επενδύει σε έρευνα, καινοτομία και βιώσιμες πρακτικές.
- Δημιουργεί σταθερό πλαίσιο κανόνων και εποπτείας.
Αν δεν ρυθμιστεί η αγορά, αν δεν διασφαλιστεί ο υγιής ανταγωνισμός και αν δεν αντιμετωπιστεί αποφασιστικά η παραοικονομία, κάθε προσπάθεια θα αποδεικνύεται ανέλπιδη.
Η ανάγκη ενός νέου κοινωνικού συμβολαίου για την ύπαιθρο
Ο αγροτικός τομέας δεν είναι απλώς ένας κλάδος της οικονομίας. Είναι η ίδια η γεωγραφική, πολιτιστική και κοινωνική υπόσταση της χώρας. Η Ελλάδα πρέπει να διαμορφώσει ένα νέο «κοινωνικό συμβόλαιο» για την ύπαιθρο, ένα πλαίσιο που θα επανανοηματοδοτήσει τι σημαίνει αγροτική ανάπτυξη στον 21ο αιώνα.
Αυτό το συμβόλαιο θα πρέπει να αποτυπώνει:
- Την αξία της γης ως στρατηγικού πόρου.
- Τον ρόλο των κοινοτήτων.
- Τη δίκαιη κατανομή της προστιθέμενης αξίας.
- Τη διασύνδεση του αγροτικού τομέα με τη γνώση, την έρευνα, την καινοτομία και την επιχειρηματικότητα.
- Την ανάγκη θεσμών, που θα παράγουν εμπιστοσύνη, διαφάνεια και συνεργασία.
Χωρίς αυτήν την ολιστική αναθεώρηση, οι πολιτικές θα συνεχίσουν να είναι μπαλώματα.
Η μεταφορά των Δαναΐδων: Ένα μάθημα για το μέλλον
Η εικόνα των Δαναΐδων δεν είναι απλώς λογοτεχνική ή συμβολική. Είναι η καρδιά του προβλήματος της ελληνικής αγροτικής οικονομίας: Πολλή προσπάθεια, πολύ χρήμα, αλλά λίγη στρατηγική συνοχή. Το πιθάρι δεν γεμίζει, γιατί είναι τρύπιο. Και όσο δεν ασχολούμαστε με τις τρύπες, δηλαδή τις δομικές, θεσμικές και κοινωνικές παθογένειες καμία προσπάθεια δεν θα αποδίδει. Η μετάβαση σε μια ολιστική προσέγγιση δεν είναι απλώς ζήτημα διοίκησης.
Είναι ζήτημα αντίληψης, κουλτούρας και πολιτικής βούλησης όλων των εμπλεκομένων. Για να πάψει ο ελληνικός αγροτικός τομέας να λειτουργεί σαν «εργοτάξιο χωρίς ολοκλήρωση», απαιτείται μια νέα οπτική, που θα συνδυάζει το οικονομικό με το κοινωνικό, το παραγωγικό με το θεσμικό, το δημογραφικό με το τεχνολογικό. Χωρίς αυτή τη συνολική αναδιάταξη, η χώρα θα συνεχίσει να ρίχνει πόρους στο πιθάρι των Δαναΐδων. Το ζητούμενο, λοιπόν, δεν είναι περισσότερα μέτρα. Είναι η σύνδεση των μέτρων σε ένα συνεκτικό σχέδιο. Δεν είναι περισσότερα χρήματα. Είναι καλύτερη αξιοποίηση των πόρων. Δεν είναι περισσότερες πολιτικές. Είναι μια πολιτική που βλέπει το σύστημα στο σύνολό του.
Οι απόψεις που εκφράζονται στα σχόλια των άρθρων δεν απηχούν κατ’ ανάγκη τις απόψεις της ιστοσελίδας μας, το οποίο ως εκ τούτου δεν φέρει καμία ευθύνη. Για τα άρθρα που αναδημοσιεύονται εδώ με πηγή, ουδεμία ευθύνη εκ του νόμου φέρουμε καθώς απηχούν αποκλειστικά τις απόψεις των συντακτών τους και δεν δεσμεύουν καθ’ οιονδήποτε τρόπο την ιστοσελίδα.
