Τελικά πόσο ευεργετική είναι η ελαιοκαλλιέργεια για το οικοσύστημα;

Η εικόνα ενός ελαιώνα με το ασημένιο φύλλωμα του να απλώνεται στο φως του ήλιου αποτελεί ένα από τα πιο γνωστά σύμβολα της Μεσογείου. Ωστόσο, κάτω από αυτές τις γαλήνιες κορυφές αναπτύσσεται ένα πολύπλοκο οικολογικό σενάριο: πόσο υποστηρίζει ή πιέζει η καλλιέργεια της ελιάς τη ζωή που αναπτύσσεται μέσα και γύρω από αυτήν; Ας ρίξουμε μια ματιά με βάση επιστημονικά δεδομένα από την Ελλάδα και τη Μεσόγειο, εστιασμένα ειδικά στη βιοποικιλότητα.

Τα τελευταία 30 περίπου χρόνια, η επέκταση των αρδευόμενων και εντατικών ελαιώνων έχει αλλάξει δραστικά το αγροτικό τοπίο της Μεσογείου. Μια σημαντική μελέτη στην περιοχή του Αλεντέζου της Νότιας Πορτογαλίας αξιολόγησε την αλλαγή στη χρήση γης από το 1990 έως το 2017 και τα οικολογικά της αποτελέσματα.  Στο χρονικό διάστημα αυτό η κάλυψη των αρδευόμενων ελαιώνων στην περιοχή μελέτης αυξήθηκε από 0% στο 6%. Αυτή η επέκταση συνέβη κυρίως σε βάρος των ξηρικών αγρών με ετήσιες καλλιέργειες (63%) και των παραδοσιακών, μη αρδευόμενων ελαιώνων (21%).

Επίδραση των αλλαγών στις χρήσεις γης στα είδη των πτηνών.

Όπως φαίνεται και στο διάγραμμα η επέκταση των αρδευόμενων ελαιώνων φαίνεται να έχει μειώσει την ποικιλία των πτηνών πιο έντονα από οποιαδήποτε άλλη μεταβολή χρήσης γης στην περιοχή μελέτης. Οι ερευνητές παρατήρησαν ότι τα παραδοσιακά είδη  αντικαθίστανται από πιο κοινά, τα οποία μπορούν να αντέξουν σε πιο εντατικά περιβάλλοντα. Αυτό οφείλεται στο γεγονός ότι οι εκτάσεις των αρδευόμενων ελαιώνων προήλθαν κυρίως από την εξαφάνιση περιοχών πλούσιων σε βιοποικιλότητα, όπως τα ξηρικά δημητριακά και σιτηρά, οι οποίες θεωρούνται υψηλής φυσικής αξίας περιοχές. Οι περισσότερες από αυτές τις περιοχές αποτελούνται στην πραγματικότητα από εναλλασσόμενα συστήματα, που συνίστανται σε ένα μωσαϊκό από σιτηρά, καλαμπόκια και ακαλλιέργητες εκτάσεις, οι τελευταίες συνήθως χρησιμοποιούμενες ως βοσκότοποι, συνθέτουν έναν μοναδικό και πολύ σημαντικό βιότοπο για μια ομάδα πτηνών υψηλής προτεραιότητας διατήρησης.

Το παρατηρηθέν αποτέλεσμα οφείλεται επίσης και στο ότι σε σημαντικό ποσοστό οι  αρδευόμενοι ελαιώνες  είχαν προέλευση από ξηρικούς ελαιώνες , οι οποίοι ιστορικά οργανώνονταν σε μικρότερες εκμεταλλεύσεις με χαμηλότερη πυκνότητα δέντρων, συχνά με πολυλειτουργικό σκοπό (π.χ. χρησιμοποιούνταν ως βοσκότοποι) και ενσωματώνονταν σε πιο σύνθετα οικοσυστήματα που φιλοξενούσαν σύνθετες κοινότητες πτηνών. Έτσι, η περιοχή μελέτης φιλοξενεί πλέον απλοποιημένες κοινότητες πτηνών που κυριαρχούνται από σιτηροφάγα ήδη.  Η μετατροπή από ξηρικούς σε αρδευόμενους ελαιώνες  μπορεί ωστόσο να έχει ήπια θετική επίδραση για ορισμένα φρουτόφαγα είδη, λόγω της αύξησης της παραγωγής.

Τα παραπάνω είχαν σοβαρές συνέπειες για τη συνολική οικολογική υγεία των περιοχών, καθώς η απώλεια αυτών των πτηνών υποδεικνύει μεγαλύτερες διαταραχές στο οικοσύστημα από τη μείωση της επικονίασης μέχρι την αναστάτωση των τροφικών αλυσίδων και τελικά την περεταίρω μείωση της βιοποικιλότητας.

Η Μεσσηνία είναι μία από τις παλαιότερες και πιο εκτεταμένες περιοχές ελαιοκαλλιέργειας στην Ελλάδα, όπου η ελιά αποτελεί όχι μόνο καλλιέργεια, αλλά και αναπόσπαστο μέρος της τοπικής ταυτότητας. Παρ’ όλα αυτά, διατριβή του Πανεπιστημίου της Στοκχόλμης  για την περιοχή απέδειξε ότι οι πρακτικές διαχείρισης των ελαιώνων διαφοροποιούν δραστικά την ικανότητα ενός ελαιώνα να στηρίζει φυτικά είδη πέρα από τα δέντρα του.

Διακύμανση του αριθμού των φυτικών ειδών σε Βιολογική (Organic) , Συμβατική (Conventional) και συνολικά στους ελαιώνες της Μεσσηνίας.

Τι δείχνουν τα δεδομένα:

• Βιολογική vs. Συμβατική καλλιέργεια: Σε σύγκριση με έναν συμβατικό ελαιώνα, ο βιολογικός (οργανικός) ελαιώνας παρουσίασε 40% υψηλότερη ποικιλία φυτών στο έδαφος, με περισσότερα διαφορετικά είδη να φυτρώνουν μεταξύ των δέντρων. Αυτό δείχνει ότι οι ήπιες πρακτικές (μειωμένη χρήση χημικών, ελεγχόμενη κατεργασία εδάφους) κάνουν το περιβάλλον πιο φιλόξενο για φυτά που αποτελούν τη βάση της τροφικής αλυσίδας στο χωράφι. Άλλωστε στην περίπτωση της βιολογικής καλλιέργειας, η διατήρηση της αυτοφυούς χλωρίδας διαδραματίζει και ρόλο στην ύπαρξη ωφέλιμων εντόμων στον αγρό τα οποία είναι φυσικοί εχθροί παθογόνων και επιβλαβών εντόμων της ελιάς. 

• Έδαφος και διάβρωση: Στην περιοχή όπου η εντατική κατεργασία και η συνεχής χρήση μηχανών διαταράσσουν το έδαφος, αυξάνεται η διάβρωση και μειώνεται η σταθερότητα των μικροοικοτόπων, πράγμα που απειλεί άμεσα τόσο τα φυτά του  όσο και τα είδη που βασίζονται σε αυτά για καταφύγιο και τροφή.

1. Η μορφή του ελαιώνα μετράει:

Ο τρόπος διαχείρισης ενός ελαιώνα, από την πυκνότητα φύτευσης έως την επιλογή των γεωργικών πρακτικών, έχει σημασία για την υγεία του οικοσυστήματος. Όπως δείχνουν οι μελέτες, οι ελαιώνες που διατηρούν μια ποικιλία φυτών και έντονες φυσικές ζώνες γύρω τους υποστηρίζουν μια πολύ μεγαλύτερη ποικιλία ειδών από έντομα έως πτηνά και μικρά θηλαστικά. 

2. Οι αρδευόμενοι, εντατικοί ελαιώνες έχουν κόστος:

Η εντατικοποίηση της παραγωγής, με την αυξημένη χρήση χημικών, την υπερβολική άρδευση και την απλοποίηση του τοπίου, μειώνει τη βιοποικιλότητα, ενώ μειώνει και την ανθεκτικότητα του οικοσυστήματος στις αλλαγές του κλίματος. Η άρδευση λοιπόν είναι απαραίτητο να γίνεται ορθολογικά όπως και η χρήση των χημικών.

3. Η Ελλάδα ίσως έχει ένα πλεονέκτημα:

Το έντονο ανάγλυφο της Ελλάδας και ο μικρός της κλήρος είναι οι δύο βασικοί παράγοντες που την έχουν εμποδίσει να εντατικοποιήσει τις ελαιοκαλλιέργειες της. Περιοχές με παραδοσιακές εκμεταλλεύσεις, όπως η Μεσσηνία , παρέχουν αποδείξεις για το πώς μια πιο ήπια προσέγγιση στη γεωργία μπορεί να διατηρήσει τη βιοποικιλότητα. Τα στοιχεία από τη συγκεκριμένη περιοχή δείχνουν ότι, με τη σωστή διαχείριση, οι ελαιώνες μπορούν να υποστηρίξουν μια ποικιλία ειδών, διατηρώντας την οικολογική ισορροπία και παράγοντας υγιή προϊόντα. Γιατί λοιπόν η μειωμένη ικανότητα της Ελλάδας να καλλιεργήσει εντατικά πρέπει να αποτελεί περιορισμό και όχι ευκαιρία διαφήμισης και πορώθησης προïόντων που έχουν παραχθεί από ελαιώνες οι οποίοι στηρίζουν την ζωή γύρω τους; 

Πηγές

Kjellström, F. (2014). Impact of Olive Cultivation on Biodiversity in Messenia, Greece, Bachelor’s Thesis.

Morgado, R., Ribeiro, P. F., Santos, J. L., Rego, F., Beja, P. & Moreira, F. (2022) ‘Drivers of irrigated olive grove expansion in Mediterranean landscapes and associated biodiversity impacts’, Landscape and Urban Planning, 225, 104429.

Σχετικά άρθρα:

Αγροτικές Ειδήσεις: Τα πιο δημοφιλή κρασιά στη Φινλανδία το 2024 – Πώς η Χιλή κερδίζει το ποτήρι από την Ευρώπη Δωρεάν είσοδος σε μουσεία και αρχαιολογικούς χώρους το Σαββατοκύριακο Αγροτικές Ειδήσεις: Ξεσηκωμός αγροτών στην Ιταλία για το σιτάρι και την κερδοσκοπία Επανέρχονται οι πριμοδοτούμενες εκριζώσεις αμπελώνων, μια αντεπανάσταση μετά από 20 χρόνια απελευθέρωσης