Η ΕΕ ζητά ακόμα καλύτερη θωράκιση της αγοράς ελαιολάδου

Οι εκθέσεις του Ελεγκτικού Συνεδρίου της ΕΕ ανέκαθεν ήταν λεπτομερειακές, καλογραμμένες, ενδιαφέρουσες, και συνήθως, προάγγελος αλλαγών της νομοθεσίας. Η πρόσφατη έκθεση για το ελαιόλαδο στις χώρες Ισπανία, Ιταλία, Ελλάδα και Βέλγιο, έχει πράγματι ιδιαίτερο ενδιαφέρον, ιδίως για όσους προσεγγίζουν το προϊόν με σοβαρότητα. Θα ευχόμουν να ήξερα ποιές θα είναι οι αντιδράσεις της πολιτείας και των επαγγελματικών φορέων. Το olivenews.gr παραθέτει τα κυριότερα σημεία της έκθεσης, κίνητρο για διάλογο. (οι υπογραμμίσεις με έντονη γραμματοσειρά είναι δικές μας).

Κατά τη γνώμη μας τα βασικά μηνύματα της έκθεσης είναι δύο:

Ακολουθεί ευρεία περίληψη της Έκθεσης.

01Το ελαιόλαδο αποτελεί εμβληματικό προϊόν για την Ευρωπαϊκή Ένωση (ΕΕ), η οποία είναι ο μεγαλύτερος παραγωγός, καταναλωτής και εξαγωγέας του παγκοσμίως. Αποτελεί αναπόσπαστο στοιχείο της διατροφής μεγάλης μερίδας των Ευρωπαίων πολιτών, οι οποίοι είναι, λοιπόν, σημαντικό να μπορούν να εμπιστεύονται την ποιότητα και τη γνησιότητα των προϊόντων που αγοράζουν. Αυτό ισχύει όλως ιδιαιτέρως στην περίπτωση του εξαιρετικού παρθένου ελαιολάδου, το οποίο διατίθεται στην αγορά σε τιμές υψηλότερες από εκείνες των άλλων ελαίων και, συνεπώς, πρέπει να πληροί υψηλά πρότυπα.

Γράφημα 1 | Το ελαιόλαδο στην ΕΕ

Πηγή: ΕΕΣ, βάσει στοιχείων της Ευρωπαϊκής Επιτροπής και του ιστότοπου World Population Review.

02 Η ΕΕ έχει αναπτύξει ένα σύστημα ελέγχων με στόχο να διασφαλίζει ότι το ελαιόλαδο που διατίθεται στους Ευρωπαίους καταναλωτές είναι γνήσιο (δηλαδή, αφενός, δεν περιέχει άλλα έλαια και, αφετέρου, η ποιότητα και η καθαρότητά του αντιστοιχούν στην κατηγορία που αναγράφεται στην ετικέτα), ότι δεν θέτει σε κίνδυνο την υγεία τους (ειδικότερα, ότι δεν περιέχει επιμολυντές) και ότι η προέλευσή του (όπως αναφέρεται στην ετικέτα) μπορεί να επαληθευθεί (βλέπε γράφημα 2).

Γράφημα 2 | Συστήματα ελέγχου της ΕΕ για το ελαιόλαδο

Πηγή: ΕΕΣ.

03 Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή (εφεξής «η Επιτροπή») είναι αρμόδια για τη θέσπιση του κανονιστικού πλαισίου και τα κράτη μέλη είναι υπεύθυνα να διασφαλίζουν ότι το ελαιόλαδο πληροί τόσο τις απαιτήσεις για την ασφάλεια των τροφίμων όσο και τις απαιτήσεις της ΕΕ όσον αφορά τη διάθεση ελαιολάδου στην αγορά (γνωστές και ως «προδιαγραφές εμπορίας», βλέπε παράρτημα Ι, σημείο 05). Η ευθύνη της ανάπτυξης εθνικού συστήματος ελέγχων και της διενέργειας ελέγχων βάσει κινδύνου βαραίνει τα κράτη μέλη, τα οποία πρέπει επίσης να διαθέτουν σύστημα κυρώσεων προς επιβολή σε περιπτώσεις μη συμμόρφωσης με τα πρότυπα εμπορίας ελαιολάδου και τις απαιτήσεις για την ασφάλεια των τροφίμων. Οι προβλεπόμενες κυρώσεις πρέπει να είναι αποτελεσματικές, αναλογικές και αποτρεπτικές.

Τα ευρήματα και οι συστάσεις μας

06 Διαπιστώσαμε ότι η ΕΕ έχει θεσπίσει ένα ολοκληρωμένο νομικό πλαίσιο για τους ελέγχους συμμόρφωσης του ελαιολάδου, το οποίο όμως δεν εφαρμόζεται πλήρως από τα κράτη μέλη. Παρόλα αυτά, στο πλαίσιο των ελέγχων συμμόρφωσης εντοπίστηκαν περιπτώσεις μη συμμόρφωσης. Επίσης, διαπιστώσαμε ότι τα κράτη μέλη εντοπίζουν πολύ περιορισμένο αριθμό περιπτώσεων στις οποίες τα επίπεδα των επιμολυντών στο ελαιόλαδο υπερβαίνουν τα νόμιμα όρια. Εντούτοις, τα συστήματα ελέγχου εμφανίζουν αδυναμίες, ιδίως όσον αφορά επιμολυντές εκτός των φυτοφαρμάκων. Από τον έλεγχό μας προέκυψε επίσης ότι οι έλεγχοι ιχνηλασιμότητας δεν καθιστούν πάντοτε δυνατή την εξακρίβωση της προέλευσης ενός προϊόντος.

07 Ο τομέας του ελαιολάδου υπόκειται σε αυστηρή ρύθμιση.

08 Ωστόσο, οι κανόνες της ΕΕ δεν τηρούνται πάντοτε. Ορισμένα από τα κράτη μέλη στα οποία πραγματοποιήσαμε επίσκεψη δεν διενεργούν τον ελάχιστο αριθμό ελέγχων, προβαίνουν σε ελλιπείς εργαστηριακές αναλύσεις ή εξαιρούν τμήματα της αγοράς από τις αναλύσεις κινδύνου. Παρόλα αυτά, τα κράτη μέλη που επισκεφθήκαμε συμπληρώνουν τους απαιτούμενους βάσει της ενωσιακής νομοθεσίας ελέγχους συμμόρφωσης με ελέγχους άλλων ειδών. Όταν διαπιστώνονται περιπτώσεις μη συμμόρφωσης, οι κυρώσεις και οι ποινές που επιβάλλονται δεν είναι πάντοτε επαρκώς αποτελεσματικές ή αποτρεπτικές (σημεία 27–40).

Σύσταση 1

Να ενισχυθεί η από μέρους της Επιτροπής εποπτεία των συστημάτων ελέγχου των κρατών μελών για το ελαιόλαδο

10 Οι νομικές απαιτήσεις για το ελαιόλαδο δεν είναι επαρκώς σαφείς σε σχέση με σημαντικά ζητήματα, όπως οι προϋποθέσεις για την ανάμειξη ελαίων από διαφορετικά έτη συγκομιδής ή το αν επιτρέπεται η πώληση, ως εξαιρετικού παρθένου, ελαιολάδου που προέρχεται από ανάμειξη εξαιρετικού παρθένου και παρθένου ελαιολάδου. Διαπιστώσαμε ότι τα κράτη μέλη ακολουθούν διαφορετικές προσεγγίσεις και ότι οι επιλογές αυτές ενδέχεται συν τω χρόνω να έχουν ως αποτέλεσμα την υποβάθμιση του ελαιολάδου (σημεία 25–26).

Σύσταση 2:

Να αποσαφηνιστούν οι κανόνες για την ανάμειξη διαφορετικών παρθένων ελαιολάδων

Η Επιτροπή οφείλει να αποσαφηνίσει τους κανόνες για την ανάμειξη παρθένων ελαιολάδων διαφορετικών ετών συγκομιδής ή διαφορετικών κατηγοριών.

Ημερομηνία-στόχος: 2026

11 Τα αποτελέσματα των ελέγχων συμμόρφωσης δείχνουν ότι οι περισσότερες περιπτώσεις μη συμμόρφωσης που διαπιστώνουν τα κράτη μέλη εντοπίζονται μέσω οργανοληπτικής αξιολόγησης και συνδέονται με την υποβάθμιση του ελαιολάδου με την πάροδο του χρόνου. Στην κατάσταση αυτή μπορεί να συμβάλλει η υπερβολικά μεγάλη διατηρησιμότητα («ανάλωση κατά προτίμηση πριν από»), καθώς και ορισμένες πρακτικές παραγωγής (σημεία 41–46).

12 Όσον αφορά την ασφάλεια των τροφίμων, το ελαιόλαδο ελέγχεται για την παρουσία επιμολυντών διάφορων ειδών. Το νομικό πλαίσιο της ΕΕ για τον έλεγχο του ελαιολάδου για φυτοφάρμακα είναι σαφές και προβλέπει την ανάλυση ενός ελάχιστου αριθμού δειγμάτων ανά τριετία. Συνεπεία των ελέγχων των κρατών μελών, οι οποίοι διενεργούνται βάσει αναλύσεων κινδύνου, εντοπίζεται μικρός μόνο αριθμός περιπτώσεων μη συμμόρφωσης (σημεία 52–57).

13 Όσον αφορά άλλους επιμολυντές, πλην των φυτοφαρμάκων, οι απαιτήσεις είναι λιγότερες. Για άλλους έχουν καθοριστεί σε ενωσιακό επίπεδο ανώτατα όρια καταλοίπων (που ισχύουν για τα φυτικά έλαια και λίπη) και για άλλους όχι. Επιπλέον, δεν προβλέπεται σε επίπεδο ΕΕ ελάχιστος αριθμός ελέγχων και εναπόκειται στα κράτη μέλη να προσδιορίζουν τους επιμολυντές που θα καλύπτουν οι έλεγχοί τους. Τα κράτη μέλη που επισκεφθήκαμε δεν τεκμηριώνουν πάντοτε τις αναλύσεις κινδύνου που διενεργούν, ούτε αιτιολογούν τις επιλογές τους. Από το 2023, η Επιτροπή αξιολογεί τα σχέδια ελέγχου των κρατών μελών για τα τρόφιμα μη ζωικής προέλευσης (συμπεριλαμβανομένου του ελαιολάδου) (σημεία 58–64).

14 Μολονότι η ΕΕ εισάγει ποσότητα ελαιολάδου που αντιστοιχεί στο 9 % περίπου της ετήσιας παραγωγής της, στα κράτη μέλη που επισκεφθήκαμε, οι έλεγχοι για φυτοφάρμακα και άλλους επιμολυντές στο εισαγόμενο από τρίτες χώρες ελαιόλαδο είναι από ανύπαρκτοι έως εξαιρετικά περιορισμένοι (σημεία 65–66).

Σύσταση 3

Να βελτιωθεί η καθοδήγηση σχετικά με τους ελέγχους του ελαιολάδου για επιμολυντές

Ημερομηνία-στόχος: 2026

15 Η βασική απαίτηση ιχνηλασιμότητας («ένα βήμα πίσω, ένα βήμα μπροστά») ισχύει για όλα τα είδη τροφίμων που διατίθενται στην αγορά της ΕΕ. Επιπλέον, σύμφωνα με τα πρότυπα εμπορίας για το εξαιρετικό παρθένο και το παρθένο ελαιόλαδο, πρέπει να μπορεί να προσδιορίζεται η γεωγραφική περιοχή στην οποία συγκομίστηκαν οι ελιές και όπου βρίσκεται το ελαιοτριβείο. Ωστόσο, δεν υπάρχουν ολοκληρωμένοι κανόνες ή καθοδήγηση της ΕΕ σχετικά με τον τρόπο και τον χρόνο ελέγχου ζητημάτων που άπτονται της ιχνηλασιμότητας (σημεία 69–74).

Σύσταση 4

Να αποσαφηνιστούν οι απαιτήσεις σχετικά με τον έλεγχο ιχνηλασιμότητας και να παρασχεθεί καθοδήγηση

Ημερομηνία-στόχος: 2027

16  Κράτη μέλη όπως η Ισπανία και η Ιταλία, [άρα η Ελλάδα, όχι], επαληθεύουν την προέλευση [ιχνηλασιμότητα] σε όλα τα στάδια της αλυσίδας εφοδιασμού. Για τον σκοπό αυτό, διαθέτουν ηλεκτρονικά μητρώα στα οποία καταγράφεται κάθε κίνηση ελαιοκάρπου ή ελαιολάδου. Με τα μητρώα αυτά επιδιώκεται να αυξηθεί η διαφάνεια και να μειωθεί ο κίνδυνος απάτης (σημεία 75–80).

17 Για δείγμα 24 εξαιρετικών παρθένων ή παρθένων ελαιολάδων, ελέγξαμε αν ήταν δυνατό να επαληθεύσουμε την προέλευση που αναγραφόταν στην ετικέτα. Διαπιστώσαμε ότι αυτό δεν ήταν δυνατό για τέσσερα ελαιόλαδα που είτε προέρχονταν από περισσότερα του ενός κράτη μέλη είτε ήταν μικτής προέλευσης, από κράτη μέλη και τρίτες χώρες. Αυτή η διαδικασία ανέδειξε επίσης τις δυσκολίες που αντιμετωπίζουν τα κράτη μέλη στην ιχνηλάτηση του ελαιολάδου εκτός των εθνικών συνόρων, επειδή η μεταξύ τους συνεργασία δεν είναι πάντοτε αποτελεσματική (σημεία 81–84).

Σύσταση 5:

Να βελτιωθεί η ιχνηλασιμότητα του ελαιολάδου

Η Επιτροπή οφείλει:

1. να ενθαρρύνει και να υποστηρίξει τα κράτη μέλη να αναπτύξουν μητρώα για την καταγραφή των κινήσεων ελαιοκάρπου και ελαιολάδου·
2. να ενθαρρύνει και να υποστηρίξει τα κράτη μέλη να βελτιώσουν τη συμβατότητα των διαφορετικών συστημάτων ιχνηλασιμότητας, ώστε να διευκολυνθεί η διασυνοριακή ιχνηλασιμότητα του ελαιοκάρπου και του ελαιολάδου.

Ημερομηνία-στόχος: 2028

Οι παρατηρήσεις μας αναλυτικότερα.
Τα κράτη μέλη δεν εφαρμόζουν πλήρως το νομικό πλαίσιο για τους ελέγχους συμμόρφωσης του ελαιολάδου

21 Οι έλεγχοι συμμόρφωσης του ελαιολάδου πρέπει να διενεργούνται σύμφωνα με σαφώς καθορισμένους κανόνες. Στο πλαίσιο ενός τέτοιου ελέγχου εξετάζεται i) αν η επισήμανση συμμορφώνεται με τις απαιτήσεις της νομοθεσίας και ii) αν η κατηγορία του ελαιολάδου αντιστοιχεί στη δηλωθείσα. Ο έλεγχος επισήμανσης περιλαμβάνει την εξέταση πέντε συγκεκριμένων στοιχείων (βλέπε γράφημα 3).

Γράφημα 3 | Στοιχεία που πρέπει να ελέγχονται κατά τον έλεγχο συμμόρφωσης

Πηγή: ΕΕΣ, βάσει του κανονισμού (ΕΕ) 2022/2105.

Υποχρεωτική ένδειξη του έτους συγκομιδής στην Ιταλία. 

Στην Ιταλία, αποτελεί συνήθη πρακτική οι επιχειρήσεις εμφιάλωσης να ορίζουν ως ημερομηνία ελάχιστης διατηρησιμότητας («ανάλωση κατά προτίμηση πριν από») ημερομηνία που απέχει 12 έως 18 μήνες από την εμφιάλωση και όχι από την έκθλιψη, κάτι που μπορεί να παραπλανά τους καταναλωτές. Για τον λόγο αυτό, η χώρα θέσπισε το 2016 την υποχρέωση αναγραφής του έτους συγκομιδής στην ετικέτα του ελαιολάδου, όταν το περιεχόμενο προέρχεται κατά 100 % από την ίδια συγκομιδή (για το εξαιρετικό παρθένο και το παρθένο ελαιόλαδο ιταλικής προέλευσης που πωλείται στην Ιταλία).

26Στην ΕΕ, οι νομικές απαιτήσεις για το ελαιόλαδο είναι διεξοδικές και περιλαμβάνουν υποχρεωτικές οργανοληπτικές αξιολογήσεις. Ωστόσο, εντοπίσαμε στοιχεία που ενδέχεται να έχουν με την πάροδο του χρόνου ως αποτέλεσμα την υποβάθμιση του ελαιολάδου και ως προς τα οποία τα κράτη μέλη ακολουθούν διαφορετικές προσεγγίσεις (βλέπε πλαίσιο 3).

Πλαίσιο 3

Στην Ελλάδα, οι επιχειρήσεις επιτρέπεται να αναμειγνύουν ελαιόλαδο από δύο διαφορετικές περιόδους συγκομιδής και να χρησιμοποιούν την ημερομηνία της πλέον πρόσφατης για τον προσδιορισμό της ημερομηνίας ελάχιστης διατηρησιμότητας. Οι επιθεωρητές δεν έχουν οδηγίες για το πώς να ελέγχουν τον τρόπο με τον οποίο οι επιχειρήσεις προσδιορίζουν την ημερομηνία αυτή.

Σύμφωνα με τις ιταλικές αρχές, η εμπορία μείγματος εξαιρετικού παρθένου και παρθένου ελαιολάδου ως εξαιρετικού παρθένου επιτρέπεται. Αυτό επιβεβαιώθηκε με απόφαση του πρωτοδικείου της Perugia του 2023, ελλείψει επίσημης απαγόρευσης της ανάμειξης ελαιολάδου διαφορετικών κατηγοριών.

Τα κράτη μέλη δεν συμμορφώνονται πάντοτε με όλες τις απαιτήσεις
Δεν τηρήθηκε ο ελάχιστος αριθμός ελέγχων συμμόρφωσης, αλλά τα κράτη μέλη διενεργούν και άλλους ελέγχους

τα κράτη μέλη στα οποία πραγματοποιήσαμε επίσκεψη διενεργούν άλλα είδη ελέγχων που συμπληρώνουν τους απαιτούμενους από την ΕΕ ελέγχους συμμόρφωσης. Παραδείγματος χάριν, οι ισπανικές αρχές διεξάγουν ειδικές εκστρατείες ελέγχου ως προς την επισήμανση και τις χημικές παραμέτρους σε πολλά φορτία που προορίζονται προς εξαγωγή.

Οι ιταλικές αστυνομικές αρχές διενεργούν μεγάλο αριθμό επιτόπιων επιθεωρήσεων και ειδικών ελέγχων.

Οι ελληνικές αρχές ελέγχουν μικρές και μεσαίες επιχειρήσεις λιανικού εμπορίου, καθώς και επιχειρήσεις εστίασης, για τον εντοπισμό περιπτώσεων απάτης.

Οι εργαστηριακές αναλύσεις δεν είναι πάντοτε πλήρεις

31 Ένας έλεγχος συμμόρφωσης είναι πλήρης εφόσον προβλέπει την ανάλυση 15 παραμέτρων.

32Διαπιστώσαμε ότι αυτό συνέβαινε μόνο στην Ισπανία, μολονότι και τα τέσσερα κράτη μέλη που επισκεφθήκαμε είχαν αναφέρει στην Επιτροπή ότι διενεργούσαν πλήρεις ελέγχους κατηγορίας (βλέπε γράφημα 4). Οι αρχές των άλλων τριών διενεργούσαν ελλιπείς ελέγχους, δεδομένου ότι δεν κάλυπταν όλες τις υποχρεωτικές παραμέτρους (βλέπε γράφημα 5).

Γράφημα 5 | Ο βαθμός στον οποίο οι εργαστηριακές αναλύσεις στα κράτη μέλη στα οποία πραγματοποιήσαμε επίσκεψη κάλυπταν και τις 15 παραμέτρους

35  Και τα τέσσερα κράτη μέλη που επισκεφθήκαμε διενεργούν ανάλυση κινδύνου, αν και σε διαφορετικό βαθμό, κατά τον σχεδιασμό των ελέγχων συμμόρφωσης. Οι ισπανικές και οι ιταλικές αρχές έχουν αναπτύξει ολοκληρωμένες διαδικασίες ανάλυσης κινδύνου που λαμβάνουν υπόψη συναφή κριτήρια (βλέπε πλαίσιο 4), ενώ οι αναλύσεις κινδύνου στην Ελλάδα και το Βέλγιο είναι μάλλον γενικότερου χαρακτήρα και παραλείπουν κριτήρια δυνητικώς συναφή (όπως η ποσότητα και η αξία των διάφορων ελαιολάδων που διατίθενται στο εμπόριο).

Πλαίσιο 4

Παραδείγματα ελέγχων βάσει κινδύνου στην Ιταλία

Το 2021, οι ιταλικές αρχές συγκρότησαν ομάδα δράσης που εστιάζει στον τομέα του ελαιολάδου, με την υποστήριξη του ιταλικού ινστιτούτου υπηρεσιών για την αγορά γεωργικών προϊόντων διατροφής, στο πλαίσιο της οποίας εξετάζονται, σε ετήσια βάση, παράγοντες κινδύνου και κρίσιμα ζητήματα, λαμβανομένης υπόψη της οικονομικής κατάστασης του τομέα βάσει των πλέον πρόσφατων στοιχείων.

Επιπλέον του ειδικού φορέα ελέγχου για τον αγροδιατροφικό τομέα και της τελωνειακής υπηρεσίας, ελέγχους στο ελαιόλαδο διενεργούν και τρεις υπηρεσίες επιβολής του νόμου με εξουσίες έρευνας (Carabinieri, Guardia di Finanza και Corpo delle Capitanerie di Porto).

Στην Ιταλία, πολλοί επιθεωρητές εκπαιδεύονται στην οργανοληπτική αξιολόγηση και είναι μέλη επίσημων επιτροπών γευσιγνωσίας. Οι γνώσεις αυτές τους επιτρέπουν να εστιάζουν καλύτερα στα υψηλότερου κινδύνου ελαιόλαδα κατά τη δειγματοληψία που γίνεται στο πλαίσιο των επιθεωρήσεων.

36  Οι έλεγχοι συμμόρφωσης των ελληνικών αρχών καλύπτουν μόνο το ελαιόλαδο που παράγεται στην Ελλάδα και προορίζεται για την ελληνική αγορά, εξαιρώντας έτσι το εισαγόμενο και εκείνο που προορίζεται για εξαγωγή.

37 Οι ιταλικές και οι ισπανικές αρχές διενεργούν ελέγχους σε όλο το μήκος της αλυσίδας εφοδιασμού (μεταποίηση, λιανικό εμπόριο, εισαγωγές και εξαγωγές), συμπεριλαμβανομένων των διαδικτυακών πωλήσεων. [Άρα οι ελληνικές αρχές δεν διενεργούν τους ελέγχους που πρέπει]. Οι έλεγχοί τους καλύπτουν ελαιόλαδα διαφορετικής προέλευσης. Στην Ιταλία, οι αρχές δίνουν προτεραιότητα στην πρόληψη της απάτης στον τομέα των τροφίμων στις πλατφόρμες ηλεκτρονικού εμπορίου.

Τα συστήματα κυρώσεων και ποινών δεν είναι πάντοτε αποτελεσματικά και αποτρεπτικά

38 Όταν τα πρότυπα εμπορίας δεν τηρούνται, τα κράτη μέλη πρέπει να επιβάλλουν αποτελεσματικές, αναλογικές και αποτρεπτικές κυρώσεις. Οι επιβαλλόμενες σε περίπτωση απάτης κυρώσεις πρέπει να αντικατοπτρίζουν είτε το οικονομικό πλεονέκτημα για την επιχείρηση είτε ποσοστό του κύκλου εργασιών της.

40 διαπιστώσαμε αδυναμίες όσον αφορά την αποτρεπτικότητα και την αποτελεσματικότητα των κυρώσεων.

• Αποτρεπτικότητα: στην Ελλάδα, τα πρόστιμα δεν λαμβάνουν υπόψη το οικονομικό όφελος από την πώληση ελαιολάδου χαμηλότερης κατηγορίας σε τιμή εξαιρετικού παρθένου. Στην Ιταλία και την Ισπανία (Ανδαλουσία), εντοπίσαμε μια ορθή πρακτική: οι κυρώσεις εξαρτώνται από τις ποσότητες των σχετικών προϊόντων και από τα κέρδη που αποκομίζονται από την παράνομη δραστηριότητα.
• Αποτελεσματικότητα: στην Ιταλία, οι αποφάσεις για τις κυρώσεις εκδίδονται σχετικά γρήγορα, εντός 36 ημερών. Ωστόσο, στο Βέλγιο, την Ισπανία και την Ελλάδα, οι διαδικασίες είναι περισσότερο χρονοβόρες (τέσσερις, πέντε και 14 μήνες, αντίστοιχα), γεγονός που καθυστερεί την απόσυρση των σχετικών προϊόντων από την αγορά.

Οι περισσότερες περιπτώσεις μη συμμόρφωσης που διαπιστώνονται από τα κράτη μέλη εντοπίζονται μέσω οργανοληπτικής αξιολόγησης και συνδέονται με την υποβάθμιση του προϊόντος

41  Οι έλεγχοι συμμόρφωσης βάσει κινδύνου που διενεργούν τα κράτη μέλη κατόπιν δειγματοληψιών οδηγούν στον εντοπισμό πολυάριθμων περιπτώσεων μη συμμόρφωσης. Στο γράφημα 6 παρουσιάζεται το ποσοστό των ελέγχων στην ΕΕ που οδηγούν στον εντοπισμό μη συμμόρφωσης όσον αφορά την επισήμανση ή τη δηλωθείσα κατηγορία. Κατά την περίοδο 2018-2023, το 14 % των ελέγχων είχε ως αποτέλεσμα τον εντοπισμό μη συμμόρφωσης ετικέτας και το 32 % τον εντοπισμό μη συμμόρφωσης με τη δηλούμενη κατηγορία. Τα κράτη μέλη που δεν παράγουν ελαιόλαδο αναφέρουν συστηματικά υψηλότερα ποσοστά μη συμμόρφωσης των δειγμάτων, όσον αφορά τόσο την επισήμανση όσο και τη δηλούμενη κατηγορία.

Γράφημα 6 | Ποσοστό ελέγχων στο πλαίσιο των οποίων εντοπίζονται περιπτώσεις μη συμμόρφωσης όσον αφορά την επισήμανση ή την κατηγορία (%)

Πηγή: ΕΕΣ, βάσει στοιχείων που παρείχε η Επιτροπή.

42 Σε επίπεδο ΕΕ, τα αποτελέσματα του 93 % των φυσικοχημικών αναλύσεων δείχνουν συμμόρφωση με τις απαιτήσεις, έναντι μόνο του 68 % των οργανοληπτικών αξιολογήσεων. Η οργανοληπτική αξιολόγηση έχει την ίδια νομική αξία με μια φυσικοχημική ανάλυση, η οποία, ωστόσο, λόγω της εγγενούς πολυπλοκότητας της αισθητηριακής αντίληψης, παραμένει υποκειμενική. Για τη διευθέτηση αμφιλεγόμενων υποθέσεων έχει δημιουργηθεί σύστημα κατ’ έφεση αξιολογήσεων. Ως εκ τούτου, μια επιχείρηση μπορεί να ζητήσει να διενεργηθούν δύο πρόσθετες αξιολογήσεις από άλλες επιτροπές γευσιγνωσίας.

43 Αναλύσαμε περαιτέρω τους λόγους στους οποίους οφείλονταν περιπτώσεις μη συμμόρφωσης όσον αφορά την κατηγορία, και διαπιστώσαμε ότι περίπου το ένα τρίτο μπορεί να αποδοθεί ευθέως στην υποβάθμιση του ελαιολάδου.

46 Η ποιοτική υποβάθμιση του ελαιολάδου με την πάροδο του χρόνου αποτελεί σύνηθες πρόβλημα. Παρά το γεγονός ότι οι οδηγίες αποθήκευσης αναγράφονται στην ετικέτα, πολλές επιχειρήσεις της αλυσίδας διανομής, καθώς και οι καταναλωτές, ενδέχεται να μην κατανοούν την ευαισθησία του ελαιολάδου στη θερμότητα και το φως. Επιπλέον, όταν ένα ελαιόλαδο βρίσκεται ήδη κοντά στο κατώτατο όριο της κατηγορίας του κατά τον χρόνο της εμφιάλωσης και του αποδοθεί ιδιαίτερα μεγάλη διατηρησιμότητα, η πιθανότητα υποβάθμισης της ποιότητάς του πριν από την κατανάλωσή του αυξάνεται.

Η Επιτροπή έχει μερική μόνο εικόνα των συστημάτων ελέγχου των κρατών μελών

 το 2018, ομάδα συμβούλων εκπόνησε για λογαριασμό της Επιτροπής μελέτη για την εφαρμογή των ελέγχων συμμόρφωσης στον τομέα του ελαιολάδου σε ολόκληρη την ΕΕ.

Τα συστήματα ελέγχου της ΕΕ του ελαιολάδου για επιμολυντές εμφανίζουν ορισμένες αδυναμίες

50 Ως τρόφιμο, το ελαιόλαδο υπόκειται στους κανόνες της ΕΕ για την ασφάλεια των τροφίμων. Αυτοί αφορούν, μεταξύ άλλων, τις απαιτήσεις υγιεινής και τα μέγιστα αποδεκτά επίπεδα επιμολυντών στα τρόφιμα και ισχύουν τόσο για το ελαιόλαδο που παράγεται όσο και για εκείνο που εισάγεται στην ΕΕ. Το ενωσιακό πλαίσιο απαιτεί από τα κράτη μέλη να διασφαλίζουν την τήρηση των εν λόγω κανόνων, ελέγχοντας τις επιχειρήσεις και τα τρόφιμα.

51 Εξετάσαμε κατά πόσο το νομικό πλαίσιο της ΕΕ για τον έλεγχο του ελαιολάδου για κατάλοιπα φυτοφαρμάκων και άλλους επιμολυντές είναι σαφές και αν τα συστήματα ελέγχου των κρατών μελών λειτουργούν ικανοποιητικά και καλύπτουν τις εισαγωγές.

Τα συστήματα ελέγχου της ΕΕ για κατάλοιπα φυτοφαρμάκων στο ελαιόλαδο λειτουργούν ικανοποιητικά
Τα ενωσιακά συστήματα ελέγχου για άλλα είδη επιμολυντών είναι λιγότερο ανεπτυγμένα από εκείνα που αφορούν τα φυτοφάρμακα
Το νομικό πλαίσιο της ΕΕ βελτιώνεται σταδιακά

58Το ελαιόλαδο μπορεί να επιμολυνθεί και από άλλες ουσίες εκτός από τα φυτοφάρμακα. Αυτές μπορεί να είναι τοξικές χημικές ουσίες που αναμειγνύονται με το έλαιο στα διάφορα στάδια της παραγωγής του (παραδείγματος χάριν, κατά τη συγκομιδή, τη σύνθλιψη, τον εξευγενισμό και, για ορισμένα έλαια, τη μεταφορά ή την εμφιάλωση) ή είναι παρούσες στο περιβάλλον (όπως οι διοξίνες) (βλέπε παράρτημα IV). Το ελαιόλαδο είναι επίσης ευάλωτο στη νοθεία και την απάτη, οι οποίες ενέχουν πιθανώς κινδύνους για την υγεία (λόγου χάριν, παρουσία υπολειπόμενων διαλυτών σε πυρηνέλαιο που πωλείται ως εξαιρετικό παρθένο ελαιόλαδο).

59Για ορισμένους από αυτούς τους επιμολυντές, η ΕΕ έχει καθορίσει μέγιστα επιτρεπτά επίπεδα που ισχύουν για τα φυτικά έλαια και λίπη, συμπεριλαμβανομένου του ελαιολάδου. Για άλλους, όπως οι υδρογονάνθρακες ορυκτελαίων (MOH) και οι πλαστικοποιητές, προς το παρόν δεν έχουν οριστεί σε επίπεδο ΕΕ τα μέγιστα επιτρεπτά επίπεδά τους στα τρόφιμα. Όσον αφορά τους πλαστικοποιητές, για ορισμένους έχουν καθοριστεί ειδικά όρια μετανάστευσης σε υλικά που έρχονται σε επαφή με τρόφιμα, αλλά όχι στα ίδια τα τρόφιμα (βλέπε πλαίσιο 6).

Πλαίσιο 6

Υδρογονάνθρακες ορυκτελαίων και πλαστικοποιητές

Οι MΟΗ περιλαμβάνουν ευρύ φάσμα χημικών ενώσεων που προέρχονται από το αργό πετρέλαιο και κατατάσσονται σε δύο κύριες ομάδες, κορεσμένους υδρογονάνθρακες ορυκτελαίων (MOSH) και αρωματικούς υδρογονάνθρακες ορυκτελαίων (MOAH). Οι MΟΗ μπορούν να εισέλθουν στα τρόφιμα με διάφορους τρόπους: περιβαλλοντική ρύπανση, λιπαντικά μηχανήματα, βοηθητικά μέσα επεξεργασίας, πρόσθετα τροφίμων ή ζωοτροφών ή μετανάστευση από υλικά που έρχονται σε επαφή με τρόφιμα. Λόγω της λιπόφιλης φύσης του (δηλαδή της ικανότητάς του να συνδυάζεται με λίπη ή να διαλύεται σε αυτά), το ελαιόλαδο είναι επιρρεπέστερο στη συσσώρευση MOH σε περίπτωση επιμόλυνσης.

Το 2017, η Επιτροπή συνέστησε στα κράτη μέλη να παρακολουθούν τους MOH. Μετά την επικαιροποίηση της εκτίμησης κινδύνου της EFSA το 2023 και την επιβεβαίωση των κινδύνων για την υγεία που σχετίζονται με τους MOAH, η Επιτροπή παρουσίασε, στο τέλος του ίδιου έτους, ένα πρώτο σχέδιο κανονισμού για τον καθορισμό μέγιστων επιπέδων για τους MOAH. Η EFSA κατέληξε στο συμπέρασμα ότι η διατροφική έκθεση στους MOSH δεν προκαλεί ανησυχία για καμία ηλικιακή ομάδα.

Οι πλαστικοποιητές προστίθενται σε ένα υλικό για να το καταστήσουν πιο μαλακό και εύκαμπτο. Ενδέχεται να μεταναστεύσουν στα τρόφιμα από υλικά που έρχονται σε επαφή με αυτά (όπως περιέκτες κατασκευασμένοι από ορισμένα πλαστικά). Κατά γενικό κανόνα, οι πλαστικοποιητές είναι λιποδιαλυτοί και, ως εκ τούτου, υπάρχει κίνδυνος μετανάστευσης από τη συσκευασία σε λιπαρά τρόφιμα, όπως το λάδι. Ο κίνδυνος μετανάστευσης αυξάνεται με την αύξηση του χρόνου επαφής και της θερμοκρασίας.

Τα όρια μετανάστευσης που ισχύουν στην ΕΕ για ορισμένους πλαστικοποιητές σε υλικά που έρχονται σε επαφή με τρόφιμα σχεδιάστηκαν ώστε να ελέγχεται η ποσότητα μιας ουσίας που μπορεί να μεταναστεύσει στα τρόφιμα από τη συσκευασία ή από τον εξοπλισμό που χρησιμοποιείται για την επεξεργασία τους.

61 Το 2022, η Επιτροπή ανέπτυξε υπόδειγμα για την κατάρτιση των σχεδίων ελέγχου των κρατών μελών για τους επιμολυντές, καθώς και σχετικό έγγραφο καθοδήγησης για τα κράτη μέλη. Ωστόσο, τα σχέδια ελέγχου των ετών 2023, 2024 και 2025 που διαβίβασαν στην Επιτροπή το Βέλγιο, η Ελλάδα και η Ιταλία δεν προσδιόριζαν τους επιμολυντές που θα ελέγχονταν για τις διάφορες ομάδες προϊόντων.

Τα κράτη μέλη συμπεριέλαβαν το ελαιόλαδο στα σχέδια ελέγχου τους, δεν είναι όμως σαφής η εμβέλεια και η αιτιολογία των ελέγχων

62Τα κράτη μέλη που επισκεφθήκαμε διαθέτουν δικά τους σχέδια ελέγχου όσον αφορά τους επιμολυντές εκτός των φυτοφαρμάκων για την ευρύτερη κατηγορία τροφίμων «λίπη και έλαια», στην οποία συγκαταλέγεται το ελαιόλαδο. Ειδικά σχέδια για το ελαιόλαδο δεν υπάρχουν, και ο αριθμός των δειγμάτων, όπως και η επιλογή των επιμολυντών, εξαρτώνται από τους κινδύνους που έχουν προσδιοριστεί για την ευρύτερη κατηγορία. Οι επιλογές των τεσσάρων κρατών μελών που επισκεφθήκαμε διαφέρουν όσον αφορά τους επιμολυντές για τους οποίους πρέπει να ελέγχονται τα λίπη και έλαια (συμπεριλαμβανομένου του ελαιολάδου) (βλέπε παράρτημα V) και τον χρονισμό των ελέγχων αυτών. Οι έλεγχοί τους δεν καλύπτουν συγκεκριμένους επιμολυντές, όπως οι ΜOH και οι πλαστικοποιητές, διότι δεν έχουν οριστεί σε επίπεδο ΕΕ ανώτατα όρια για την παρουσία αυτών των ουσιών στα τρόφιμα.

63Τα κράτη μέλη που επισκεφθήκαμε ακολουθούν διαφορετικές προσεγγίσεις και δεν τεκμηριώνουν πάντοτε τις αναλύσεις κινδύνου που διενεργούν ούτε αιτιολογούν τις επιλογές τους. Τα ιταλικά σχέδια ελέγχων για επιμολυντές δεν περιλαμβάνουν ανάλυση κινδύνου που να αιτιολογεί επαρκώς την επιλογή των προς έλεγχο επιμολυντών στα προϊόντα της κατηγορίας «λίπη και έλαια». Τα ελληνικά σχέδια ελέγχων περιλαμβάνουν συγκεκριμένα το ελαιόλαδο, όχι όμως και τεκμηριωμένη ανάλυση κινδύνου. Στην Ισπανία και στο Βέλγιο, οι έλεγχοι του ελαιολάδου για επιμολυντές βασίζονται σε αναλύσεις κινδύνου που διενεργούνται ετησίως ανά επιμολυντή, με βάση συναφείς παραμέτρους και δεδομένα. Το ελαιόλαδο εντάσσεται συνήθως στην κατηγορία των φυτικών ελαίων και σε ορισμένες περιπτώσεις αποτελεί συγκεκριμένο στόχο ελέγχων.

64Τα αποτελέσματα των ελέγχων των κρατών μελών δείχνουν ότι ο αριθμός των δειγμάτων με συγκεντρώσεις επιμολυντών (εκτός των φυτοφαρμάκων) άνω του νόμιμου ορίου είναι πολύ χαμηλός. Κατά την περίοδο 2018-2023, εντοπίστηκε ένα δείγμα στην Ισπανία, ένα στην Ιταλία και δύο στο Βέλγιο. Τα κράτη μέλη δεν υποχρεούνται να συλλέγουν δεδομένα σχετικά με την παρουσία επιμολυντών για τους οποίους δεν έχουν καθοριστεί μέγιστα επιτρεπτά επίπεδα.

Το εισαγόμενο από τρίτες χώρες ελαιόλαδο δεν ελέγχεται συστηματικά για φυτοφάρμακα και άλλους επιμολυντές

65Οι εισαγωγές ελαιολάδου της ΕΕ αντιστοιχούν στο 9 % περίπου της ετήσιας παραγωγής της (βλέπε παράρτημα I, σημείο 03 ). Ωστόσο, κανένα από τα κράτη μέλη που επισκεφθήκαμε δεν λαμβάνει ρητά υπόψη το ελαιόλαδο που εισάγεται από τρίτες χώρες στις αναλύσεις κινδύνου που διενεργεί για τα φυτοφάρμακα και άλλους επιμολυντές. .

Το νομικό πλαίσιο της ΕΕ και οι έλεγχοι ιχνηλασιμότητας δεν καθιστούν πάντοτε δυνατή την εξακρίβωση της προέλευσης ενός προϊόντος

67Ως «ιχνηλασιμότητα» νοείται η δυνατότητα παρακολούθησης της πορείας ενός προϊόντος σε κάθε στάδιο της αλυσίδας παραγωγής, μεταποίησης και διανομής. Επιτρέπει στους καταναλωτές να γνωρίζουν πού και πώς συγκομίστηκαν οι ελιές και μεταποιήθηκαν σε ελαιόλαδο. Η δυνατότητα ιχνηλασιμότητας είναι επίσης σημαντική για τον έλεγχο της γνησιότητας του ελαιολάδου. Επιπλέον, είναι απαραίτητη σε περίπτωση μόλυνσης, οπότε υπάρχει ανάγκη να διασφαλιστεί η συμμόρφωση με τις απαιτήσεις για την ασφάλεια των τροφίμων.

Η Επιτροπή θεσπίζει νομικές απαιτήσεις για την ιχνηλασιμότητα, αλλά δεν έχει ορίσει πώς πρέπει να ελέγχουν την τήρησή τους τα κράτη μέλη

69Η ιχνηλασιμότητα του ελαιολάδου διέπεται από:

• τον κανονισμό για τη γενική νομοθεσία για τα τρόφιμα, βάσει του οποίου οι επιχειρήσεις τροφίμων και ζωοτροφών πρέπει να είναι σε θέση να προσδιορίζουν τουλάχιστον τον άμεσο προμηθευτή των προϊόντων τους («ένα βήμα πίσω»), καθώς και τους αμέσως επόμενους αποδέκτες ή τους πελάτες στους οποίους παρέδωσαν προϊόντα («ένα βήμα μπροστά»). Η απαίτηση αυτή δεν ισχύει εκτός της ΕΕ·
• τους κανόνες της ΕΕ σχετικά με τα πρότυπα εμπορίας του ελαιολάδου που προβλέπουν ειδικά την αναγραφή στην ετικέτα του τόπου προέλευσης, καθώς και την τήρηση αρχείων για την απόδειξη της προέλευσης και άλλων πληροφοριών που αναγράφονται στην ετικέτα.

70Σύμφωνα με τα πρότυπα εμπορίας ελαιολάδου, στην ετικέτα των εξαιρετικών παρθένων και των παρθένων ελαιολάδων πρέπει να αναγράφεται ο τόπος προέλευσης. Στην περίπτωση των ελαιολάδων που παράγονται στην ΕΕ, θα πρέπει να είναι δυνατή η ιχνηλάτησή τους έως τη γεωγραφική περιοχή όπου συγκομίστηκαν οι ελιές και έως το ελαιοτριβείο έκθλιψης του καρπού. Τα ελαιόλαδα που προέρχονται από χώρες εκτός ΕΕ πρέπει να μπορούν να ιχνηλατηθούν έως τη χώρα προέλευσής τους. Για να συμμορφωθούν με την απαίτηση αυτή, οι επιχειρήσεις πρέπει να τηρούν βιβλία και αρχεία που επιτρέπουν την ταυτοποίηση της προέλευσης του ελαιολάδου και την επαλήθευση των πληροφοριών που αναγράφονται στην ετικέτα.

71Η ημερομηνία συγκομιδής αποτελεί δείκτη φρεσκότητας και ποιότητας του ελαιολάδου και αναφέρεται στην ημερομηνία κατά την οποία συγκομίστηκαν οι ελιές. Σύμφωνα με τους ενωσιακούς κανόνες, η επισήμανση των εξαιρετικών παρθένων και των παρθένων ελαιολάδων μπορεί να περιλαμβάνει το έτος συγκομιδής μόνο εάν το 100 % του περιεχομένου προέρχεται από την ίδια συγκομιδή. Η ακρίβεια των εν λόγω ισχυρισμών στην επισήμανση πρέπει να μπορεί να επαληθευθεί μέσω των αρχείων ιχνηλασιμότητας.

72Τα ζητήματα που άπτονται της ιχνηλασιμότητας πρέπει να ελέγχονται στο πλαίσιο των επίσημων ελέγχων για την ασφάλεια των τροφίμων, καθώς και κατά τη διάρκεια των ελέγχων συμμόρφωσης του ελαιολάδου. Στα στοιχεία που υποβάλλουν ετησίως στην Επιτροπή σχετικά με τα αποτελέσματα των ελέγχων συμμόρφωσης που διενεργούν, τα κράτη μέλη πρέπει να αναφέρουν αν ο τρόπος αναγραφής της προέλευσης στην ετικέτα συμμορφώνεται με τις απαιτήσεις της ΕΕ. Δεν υποχρεούνται να παρουσιάζουν συγκεκριμένα στοιχεία για τα αποτελέσματα των ελέγχων ιχνηλασιμότητας.

73Η νομοθεσία της ΕΕ δεν προσδιορίζει πώς ή πότε πρέπει να ελέγχονται τα ζητήματα ιχνηλασιμότητας (π.χ. τόπος προέλευσης, ισοζύγιο μάζας), ενώ ούτε η Επιτροπή έχει εκδώσει σχετική καθοδήγηση. Διαπιστώσαμε ότι τα κράτη μέλη ερμηνεύουν διαφορετικά τις απαιτήσεις ιχνηλασιμότητας. Ως αποτέλεσμα, ορισμένα έχουν αναπτύξει δικές τους μεθοδολογίες και ακολουθούν διαφορετικές προσεγγίσεις για τον έλεγχό της (βλέπε σημεία 75–80 και πλαίσιο 7).

74Δύο από τα τέσσερα κράτη μέλη που επισκεφθήκαμε έχουν θεσπίσει δικούς τους κανόνες για την εφαρμογή των απαιτήσεων ιχνηλασιμότητας της ΕΕ, όπως:

• υποχρεωτική καταχώριση κάθε διακίνησης ελαιολάδου στο εθνικό ηλεκτρονικό μητρώο (Ισπανία και Ιταλία)·
• υποχρεωτική αναγραφή του έτους συγκομιδής στην ετικέτα, στην περίπτωση του ελαιολάδου που παράγεται στην Ιταλία και διατίθεται στην ιταλική αγορά (βλέπε επίσης πλαίσιο 2)·
• υποχρεωτική ένδειξη προέλευσης για το χύδην ελαιόλαδο που διατηρείται σε δεξαμενές και δεν έχει ακόμη υπαχθεί σε κατηγορία (Ιταλία).

Η ιχνηλασιμότητα περιλαμβάνεται στο πεδίο εφαρμογής των ελέγχων των κρατών μελών για το ελαιόλαδο, αλλά το επίπεδο επαλήθευσης ποικίλλει

75Τα κράτη μέλη που επισκεφθήκαμε κατά κανόνα περιλαμβάνουν την ιχνηλασιμότητα στην εμβέλεια των ελέγχων τους για την ασφάλεια των τροφίμων στις επιχειρήσεις ελαιολάδου. Και τα τέσσερα ελέγχουν αν η επιχείρηση διαθέτει συστήματα/μητρώα ιχνηλασιμότητας. Τρία ελέγχουν συστηματικά την ιχνηλασιμότητα κατά τη διάρκεια των ελέγχων ασφάλειας των τροφίμων, ενώ στην Ιταλία αυτό επαφίεται στη διακριτική ευχέρεια του επιθεωρητή.

76Διαπιστώσαμε ότι τα κράτη μέλη ακολουθούν διαφορετικές προσεγγίσεις κατά τη διενέργεια ελέγχων ιχνηλασιμότητας.

• Οι ελληνικές αρχές διενεργούν ελέγχους που καλύπτουν από κοινού τις πτυχές της ασφάλειας των τροφίμων και της συμμόρφωσης. Στη διάρκεια των κοινών αυτών ελέγχων, ο έλεγχος ιχνηλασιμότητας περιορίζεται στην επαλήθευση του προμηθευτή πρώτου επιπέδου («ένα βήμα πίσω»).
• Η Ιταλία ακολουθεί την απαιτούμενη προσέγγιση «ένα βήμα πίσω, ένα βήμα μπροστά» στο πλαίσιο των ελέγχων ασφάλειας των τροφίμων όσον αφορά την ιχνηλασιμότητα. Οι επιθεωρήσεις επικεντρώνονται στα εξερχόμενα προϊόντα, με την επαλήθευση της αναγραφόμενης στην ετικέτα προέλευσης του ελαιολάδου βάσει των εγγράφων που υπάρχουν στις εγκαταστάσεις της επιχείρησης.
• Στην Ισπανία και το Βέλγιο, οι έλεγχοι ιχνηλασιμότητας στο πλαίσιο της ασφάλειας των τροφίμων βαίνουν πέραν των απαιτήσεων του δικαίου της ΕΕ. Οι επιθεωρητές ελέγχουν κατά πόσον τα προϊόντα μπορούν να ιχνηλατηθούν κατά μήκος ολόκληρης της αλυσίδας εφοδιασμού και εξετάζουν τα αρχεία ιχνηλασιμότητας τόσο των εισερχόμενων όσο και των εξερχόμενων προϊόντων.

77Κατά τους ελέγχους συμμόρφωσης με τα πρότυπα εμπορίας, όσον αφορά τα εξαιρετικά παρθένα και τα παρθένα ελαιόλαδα επαληθεύεται πρωτίστως ο τόπος προέλευσης (βλέπε σημείο 70). Για να συμμορφωθούν με τη σχετική απαίτηση, οι επιχειρήσεις του κλάδου των οποίων η επωνυμία αναγράφεται στην ετικέτα πρέπει να είναι σε θέση να ακολουθούν την πορεία του προϊόντος έως την αναφερόμενη στην επισήμανση του προϊόντος προέλευση. Διαπιστώσαμε ότι δύο από τα τέσσερα κράτη μέλη που επισκεφθήκαμε δεν ελέγχουν συστηματικά την ορθότητα της προέλευσης που αναγράφεται στην ετικέτα.

78Στην Ισπανία και την Ιταλία, η επαλήθευση της προέλευσης του ελαιολάδου αποτελεί μία από τις κύριες συνιστώσες των ελέγχων συμμόρφωσης σε όλα τα στάδια της αλυσίδας εφοδιασμού. Και στις δύο χώρες, οι επιχειρήσεις οφείλουν να διαθέτουν συστήματα και διαδικασίες ιχνηλασιμότητας και να καταχωρίζουν κάθε διακίνηση ελαιολάδου (και σε ορισμένες περιφέρειες, ελαιοκάρπου) σε ηλεκτρονικό μητρώο (βλέπε πλαίσιο 7), το οποίο εξετάζεται κατά τις επιθεωρήσεις. Η υποχρέωση αυτή βαίνει πέραν των απαιτήσεων της ΕΕ. Με τα μητρώα αυτά επιδιώκεται να αυξηθεί η διαφάνεια και να μειωθεί ο κίνδυνος απάτης, καθώς παρέχουν στις αρχές τη δυνατότητα να διενεργούν διεξοδικούς ελέγχους ιχνηλασιμότητας κατά την επιθεώρηση των επιχειρήσεων και να ακολουθούν το προϊόν μέχρι τους ελαιοκαλλιεργητές και το αγροτεμάχιο όπου καλλιεργήθηκαν οι ελιές.

Πλαίσιο 7

Ελαιοκομικά μητρώα στην Ισπανία και την Ιταλία

Η Ιταλία και η Ισπανία διαθέτουν εθνικά μητρώα στα οποία όλες οι επιχειρήσεις υποχρεούνται να καταχωρίζουν κάθε εσωτερική (εντός της ίδιας εγκατάστασης) και εξωτερική (μεταφορά) διακίνηση ελαιολάδου.

Στην Ισπανία, οι κινήσεις στο εσωτερικό των επιχειρήσεων πρέπει να καταχωρίζονται σε πραγματικό χρόνο και οι εξωτερικές εκ των προτέρων (το σύστημα παράγει το παραστατικό μεταφοράς που συνοδεύει το ελαιόλαδο). Στην Ιταλία, οι επιχειρήσεις πρέπει να καταγράφουν κάθε κίνηση εντός έξι ημερών από τη μεταφορά. Στην Ισπανία, οι εισαγωγές ελαιολάδου από άλλα κράτη μέλη και τρίτες χώρες πρέπει να καταχωρίζονται από τον τελικό παραλήπτη πριν από την είσοδο του ελαιολάδου στην επικράτεια της χώρας, ενώ στην Ιταλία αυτό γίνεται μετά την πρώτη εκφόρτωσή του στην ιταλική επικράτεια.

79Στην Ελλάδα και το Βέλγιο, οι έλεγχοι του τόπου προέλευσης είναι λιγότερο διεξοδικοί. Στην Ελλάδα, ο τόπος προέλευσης των προϊόντων με γεωγραφική ένδειξη ή των βιολογικών προϊόντων ελέγχεται και η πορεία του προϊόντος παρακολουθείται έως το επίπεδο του ελαιοκαλλιεργητή. Για τα εξαιρετικά παρθένα και τα παρθένα ελαιόλαδα, οι έλεγχοι ιχνηλασιμότητας βασίζονται στην προσέγγιση «ένα βήμα πίσω» (βλέπε σημείο 76). Οι έλεγχοι σε επίπεδο λιανικής δεν περιλαμβάνουν επαλήθευση της ακρίβειας του τόπου προέλευσης. Κατά τον χρόνο του ελέγχου, οι ελληνικές αρχές ανέφεραν ότι ανέπτυσσαν ένα ψηφιακό σύστημα στο οποίο θα δηλώνονται υποχρεωτικά στοιχεία σχετικά με τις ελιές και το ελαιόλαδο (όπως δεδομένα σχετικά με τη συγκομιδή του ελαιοκάρπου και την παραγωγή, τη μεταποίηση, το εμπόριο και τα αποθέματα ελαιολάδου). Οι βελγικές αρχές δεν επαληθεύουν την ακρίβεια του τόπου προέλευσης που αναγράφεται στην ετικέτα.

80Σημαντικό στοιχείο του ελέγχου ιχνηλασιμότητας είναι ο υπολογισμός του ισοζυγίου μάζας, κατά τον οποίο εξετάζεται η αντιστοιχία μεταξύ εισερχόμενων και εξερχόμενων εμπορευμάτων, καθώς και του αποθέματος, επιτόπου. Ο υπολογισμός του ισοζυγίου μάζας συμβάλλει στην πρόληψη της απάτης και στη διασφάλιση της ποιότητας. Διαπιστώσαμε ότι, μεταξύ των τεσσάρων κρατών μελών που επισκεφθήκαμε, μόνο η Ισπανία και η Ιταλία υπολογίζουν συστηματικά το ισοζύγιο μάζας κατά τους ελέγχους συμμόρφωσης για το ελαιόλαδο.

84Τα αποτελέσματα αυτής της διαδικασίας αποκάλυψαν αδυναμίες στην ιχνηλασιμότητα του ελαιολάδου στην ΕΕ. Όσον αφορά τα πρότυπα εμπορίας, δεν μπορέσαμε να επαληθεύσουμε τον τόπο προέλευσης που αναγραφόταν στην ετικέτα τεσσάρων από τα 24 ελαιόλαδα που, βάσει της νομοθεσίας, έπρεπε να τον αναφέρουν. Επιπλέον, από την άποψη των απαιτήσεων ιχνηλασιμότητας για την ασφάλεια των τροφίμων (βλέπε σημείο 69), μόνο για το ήμισυ των ελαιολάδων κατέστη δυνατό να ακολουθήσουμε τα ίχνη τους μέχρι το χωράφι, εφαρμόζοντας την προσέγγιση «ένα βήμα πίσω». Ακόμη, η συνεργασία μεταξύ των αρμόδιων αρχών όσον αφορά το ελαιόλαδο που προέρχεται από περισσότερα κράτη μέλη της ΕΕ δεν είναι πάντοτε επαρκώς αποτελεσματική, επειδή αυτές δεν μπορούσαν να ακολουθήσουν τα ίχνη κανενός από τα προϊόντα μέχρι το χωράφι, δηλαδή εκτός των εθνικών συνόρων τους.

Σχετικά άρθρα:

Αγροτικές Ειδήσεις: Τιμές ελαιολάδου: Οι βροχές σώζουν τις ελιές, αλλά οι τιμές πνίγουν τους παραγωγούς Εναρκτήρια συνάντηση για το έργο μεταρρύθμισης ελέγχων τροφίμων Η Τράπεζα Πειραιώς αναβαθμίστηκε σε ΑΑΑ από τον Δείκτη MSCI Αγροτικές Ειδήσεις: Tuta absoluta: Πώς ο βιολογικός έλεγχος εντάσσεται στη θεσμική διαχείριση μιας διασυνοριακής φυτοϋγειονομικής απειλής